حقيقت انسان در ميان موجودات جامع جهات حقى و خلقى است او در عين حال كه از اكوان و ماسوى الله است ، برخوردار از عالم إله نيز مىباشد ، در واقع حق و خلق را در خودش جمع كرده است و حقيقتى وحدانى و آينهاى است كه تمام مراتب و تجليّات از عرش تا فرش را در خود ظاهر ميسازد چنانچه شرافت انسان را در ميان موجودات اين گونه ميتوان تصوير كرد ؛ فما جمع الله لآدم بين يديه إلا تشريفاً . و لهذا قال لإبليس : « ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيدَى » ؟ و ما هو إلا عين جمعه بين الصورتين : صورة العالم و صورة الحق ، و هما يدا الحق . « 1 » بنابراين ، خداوند دو دست را ، تنها به لحاظ تشريف و تكريم آدم به كار برد ؛ چنان كه به ابليس گفت : « چه چيز تو را از سجده بر آنچه با دو دستم آفريدم مانع شد ؟ » و شرافت آدم ، چيزى جز حقيقتِ جمعِ آن ميان دو صورت نيست ؛ صورت عالم و صورت حق كه همان دو دست حق تعالى هستند . سرّ خلافت انسان كامل ، حقيقت دو سويه اوست كه يك جهت به سوى حق دارد و جهت ديگر رو به سوى خلق ؛ از حيث جنبه عنصرى مصداق « يَأْكُلُ الطَّعامَ وَ يمْشى فِى الْأَسْواقِ » « 2 » است و از جنبه آسمانى مصداق « ثُمّ دَنا فَتَدَلَّى فَكانَ قابَ قَوْسَينِ أَوْ أَدْنى » « 3 » مىباشد . به همين دليل فقط انسان كامل است كه ميتواند فيض الهى را دريافت نموده و به ساير موجودات برساند ؛ و چون مظهر جامع الهى است ، واسطه جميع فيوضات الهيه و مواهب ربوبى به ماسوى است . « 4 » هدف از خلقت انسان كامل ، از يك سو ظهور تام خالق در ميان موجودات است كه رواياتى نيز مؤيّد آن مىباشد نظير « خلقت الاشياء لأجلك و خلقتك لأجلى » « 5 » و « و لا يسعنى أرضى و لا سمائى ؛ بل يسعنى قلب عبدى المؤمن » « 6 » و از سويى ديگر هدفى براى كمال جويى ساير موجودات عالم خواهد بود زيرا اگر انسان ، كمال نهايياش را در تقرّب الى الله جستجو مىكند ، ساير موجودات عالم ، سعى و تلاش خود را به اين انگيزه انجام ميدهند كه به مقام انسان نائل آيند و اين دورنماى سير ماسواى الهى غير از انسان است كه رسيدن به مقام انسانى را مقصد و مآل خويش قرار دادهاند . اين رابطه را عارفان مسلمان به رابطه روح و جسد تشبيه ميكنند به اين معنا كه بقاى عالم بسته به بقاى انسان كامل است و فناى او ، جهان جمع شده و قيامت برپا ميگردد ؛ « لولا ما فى الارض منّا لساخت الأرض باهلها » « 7 »

--> ( 1 ) - ابن عربى ، فصوص الحكم ، ص 55 . ( 2 ) - سوره فرقان ، آيه 7 . ( 3 ) - سوره نجم ، آيه 8 و 9 . ( 4 ) - انسان كامل از ديدگاه امام خمينى ( ره ) ، ص 14 . ( 5 ) - حر عاملى ، الجواهر السنيّه ، ص 361 ؛ امام خمينى ( ره ) ، اربعين حديث ، ص 48 . ( 6 ) - احسائى ، عوالى اللئالى ، ص 714 ؛ امام خمينى ( ره ) ، اربعين حديث ، ص 47 . ( 7 ) - طبرسى ، الاحتجاج ، ج 2 ، ص 318 .